Con hát bài ABC rất thuộc, chỉ vào chữ nào cũng nói đúng tên: «bi», «xi», «đi». Nhưng đưa cho con chữ cat, con đọc «xi – ây – ti» rồi nhìn bố mẹ, không biết đó là con mèo. Thuộc tên chữ chưa phải là đọc được. Bước nối giữa hai việc đó trong tiếng Anh có tên riêng: phonics.
Bài này dành cho bố mẹ người Việt muốn cho con 3–6 tuổi làm quen phonics ở nhà: phonics là gì, bắt đầu lúc nào, dạy âm nào trước, những chỗ bé Việt hay vấp, và vài trò mười phút mỗi ngày. Bố mẹ không cần nói tiếng Anh giỏi mới dạy được phần này.
Phonics là gì
Phonics là cách dạy đọc dựa trên mối liên hệ giữa chữ và âm. Bé học rằng chữ s kêu /s/ (một tiếng xì nhẹ, không phải «ét» hay «sờ»), chữ a trong cat kêu /æ/, chữ t kêu /t/. Biết âm của từng chữ rồi, bé ghép chúng lại: /k/ – /æ/ – /t/ … cat. Từ đó bé đọc được cả những từ chưa ai dạy, miễn là từ đó dùng các âm bé đã biết.
Học sinh tiểu học ở nhiều nước nói tiếng Anh học đọc theo đúng cách này. Với gia đình Việt, ý tưởng ấy không xa lạ: lớp 1 tiếng Việt cũng dạy bé ghép âm đầu với vần (bờ – a – ba). Khác biệt là tiếng Việt viết gần như đọc sao viết vậy, còn tiếng Anh thì một chữ có thể kêu nhiều cách, và có những từ viết một đằng đọc một nẻo. Phonics xếp những thứ đó theo thứ tự, phần đều trước, phần lệch sau.
Tên chữ và âm của chữ: cần cả hai
Bài hát ABC dạy tên chữ: ay, bee, see. Tên chữ dùng khi đánh vần to hay đọc biển số xe. Đọc từ thì cần âm của chữ. Bé biết cả hai là tốt, nhưng khi ngồi đọc, bố mẹ nhắc con dùng âm chứ không dùng tên: cat là /k/ /æ/ /t/, không phải «xi ây ti».
Bé mấy tuổi thì học được
- 3–4 tuổi: tập nghe. Trước khi nhìn chữ, bé cần nghe ra âm trong từ: sun và sock bắt đầu bằng cùng một âm, cat và hat nghe giống nhau ở cuối. Phần này học bằng tai, qua trò chơi, chưa cần chữ.
- 4–5 tuổi: gặp chữ. Bé nối từng chữ với âm của nó, vài âm mỗi tuần, và bắt đầu ghép những từ ba âm ngắn như sat, pin, tap.
- 5–6 tuổi trở lên: đọc câu ngắn. Bé đã biết nhiều âm thì đọc được câu và truyện ngắn viết bằng đúng những âm đó.
Mốc tuổi chỉ để tham khảo. Bé đang học chữ tiếng Việt cùng lúc cũng không sao: hai bộ chữ dùng chung mặt chữ Latin, bé sẽ quen việc «chữ này ở tiếng Việt kêu thế này, ở tiếng Anh kêu thế kia», giống như bé biết gọi mẹ khác với gọi mom. Nếu thấy con rối, cho tiếng Việt đi trước một nhịp, tiếng Anh chậm lại một chút.
Bắt đầu từ âm nào
Hầu hết các chương trình phonics phổ thông đi theo một trình tự gần giống nhau:
- Âm đơn đầu tiên: s, a, t, p, i, n. Chỉ sáu âm này đã ghép ra rất nhiều từ: sat, pat, tap, nap, pin, tin, sit, pit, ant, pan… Bé đọc được từ thật ngay từ tuần đầu, và cảm giác «mình đọc được rồi» quan trọng hơn mọi phần thưởng.
- Các âm đơn còn lại, thêm dần vài âm một lần: m, d, g, o, c, k, e, u, r, h, b, f, l…
- Ghép từ ba âm phụ âm – nguyên âm – phụ âm (gọi tắt là CVC): dog, sun, bed, hop.
- Chữ đôi: hai chữ kêu một âm, như sh (ship), ch (chip), th (thin), ng (ring), ck (duck), và chữ đôi cuối từ như ss, ff, ll (kiss, puff, bell).
- Phụ âm đứng liền: hai phụ âm đi cạnh nhau mà vẫn kêu riêng từng âm, như stop, nest, jump.
Thứ tự này không phải điều bắt buộc, nhưng nó có lý: âm dễ phát và hay gặp lên trước, âm dễ nhầm (b và d) không xếp cạnh nhau.
Những từ «lệch»
Từ hay gặp nhất trong tiếng Anh lại thường không đọc theo luật: the, said, was, of, you. Đừng bắt con học thuộc cả từ như một bức tranh. Cách hiện nay nhiều lớp dùng là cho bé ghép phần đọc đúng luật, rồi chỉ nhớ riêng phần lệch. Ví dụ said: s và d kêu đúng như bé đã học, chỉ có ai ở giữa là phải nhớ. Phần phải nhớ nhỏ đi thì bé đỡ ngợp.
Chỗ bé Việt hay vấp, và cách sửa nhẹ nhàng
Người Việt nói tiếng Anh hay mang theo thói quen của tiếng Việt. Biết trước để khỏi dạy con sai:
- Thêm «ơ» sau phụ âm. Ta quen đọc «bờ», «tờ», «sờ», nên dễ dạy /s/ thành «sờ», /p/ thành «pờ». Khi ghép, s – a – t thành «sờ – a – tờ», nghe chẳng giống sat chút nào. Âm phụ âm nên ngắn và «khô»: /s/ là tiếng xì như rắn, /m/ là tiếng «ừm» ngậm miệng, /t/ là cái bật lưỡi rất nhẹ.
- Nuốt âm cuối. Tiếng Việt không bật âm cuối, nên cat dễ thành «két», dog thành «đóc». Trong tiếng Anh, âm cuối làm đổi nghĩa từ: cap, cat, can là ba từ khác nhau. Khi ghép, nhắc con «đọc hết tới chữ cuối nhé».
- Âm s ở cuối từ. cats, dogs, bus đều có âm s ở cuối mà người lớn hay bỏ. Tập cho con nghe và nói được chữ s cuối từ sớm.
- Âm th. Không có trong tiếng Việt, hay bị đọc thành «th» kiểu Việt hoặc «t». Để sau cũng được, nhưng khi dạy thì làm mẫu: đầu lưỡi đặt nhẹ giữa hai hàm răng rồi thổi hơi.
Bố mẹ không chắc mình phát âm đúng thì không cần lo quá: hãy để con nghe âm từ một nguồn chuẩn (giáo viên, audio của sách, app có âm thu cho đúng), còn bố mẹ lo phần ngồi cạnh, khen và chơi cùng.
Trò mười phút mỗi ngày
Phonics ở tuổi này nên ngắn và vui. Mười phút mỗi ngày tốt hơn một giờ cuối tuần.
- Đố âm đầu. «Mẹ thấy một thứ bắt đầu bằng /s/… » — sock, sofa, spoon. Đổi vai cho con đố lại.
- Nói kiểu rô-bốt. Bố mẹ nói từng âm tách rời /d/ … /o/ … /g/, con đoán từ. Đây là bước ghép âm bằng tai, chưa cần chữ.
- Kéo ngón tay dưới chữ. Viết sat thật to, đặt ngón tay con dưới chữ s, kéo chậm sang phải và cùng nói từng âm, tới cuối thì nói nhanh cả từ. Ngón tay đi đến đâu, miệng nói đến đó: bé thấy được việc ghép âm bằng mắt.
- Đổi một chữ, ra từ mới. Từ cat đổi c thành h là hat, đổi a thành o là hot, đổi t thành p là hop. Thỉnh thoảng ra một «từ» không có nghĩa, bé cười, và cùng tìm từ thật. Trò này dạy bé rằng mỗi chữ là một âm, đổi chữ là đổi âm.
- Viết chữ vào khay muối hay cát. Vừa viết vừa nói âm. Tay, mắt và tai cùng làm thì bé nhớ lâu hơn.
- Đọc sách ghép được. Truyện tranh bình thường có quá nhiều từ chưa học. Chọn sách viết bằng đúng những âm con đã biết (thường gọi là decodable books): bé đọc được trọn câu, và đó là phần thưởng thật.
Con đọc sai, đừng sửa bằng giọng chê. Chỉ vào chữ sai, nói «chữ này kêu thế nào nhỉ?», để con tự ghép lại. Con mệt thì dừng, hôm sau học tiếp.
Dino Phonics trong Dino Kids
Dino Kids là app của chính chúng tôi, nên phần này nói cụ thể. Dino Phonics là ô đầu tiên của môn Tiếng Anh trong app, làm đúng phần «gặp chữ, ghép từ, đọc truyện ngắn» ở trên cho bé chưa biết đọc. Bố mẹ chỉ cần bật tiếng Anh trong hồ sơ của bé.
Tám hòn đảo, đi theo đúng thứ tự phổ thông. Bé đi qua 8 đảo với 34 âm và nhóm chữ, 32 bài: âm đơn s, a, t, p, i, n trước, rồi ghép từ ba âm, rồi chữ đôi (sh, ch, th, ng, ck, ss, ff, ll, qu), cuối cùng là phụ âm đứng liền như stop, nest, jump. Tổng cộng 316 từ bé ghép được bằng chính các âm đã học.
Mỗi âm nở một bé Dino. Bé chạm vào quả trứng để gặp âm mới, rồi nghe âm đó và chọn tranh có âm đầu giống vậy, chọn đúng chữ, tô chữ theo nét. Học xong, trứng nở thành một bé Dino có tên và màu riêng, về ở trong «Tổ Dino». Phần thưởng nằm ngay trong cái bé vừa học.
Ghép âm bằng ngón tay. Đây là trò «kéo ngón tay dưới chữ» ở trên, làm thành bài: bé vuốt theo dấu chân bên dưới từ, ngón tay đi tới đâu, âm kêu tới đó, hết ô thì app đọc cả từ. Bài ghép từ có thêm bước xếp chữ thành từ, và đọc từ rồi chọn đúng tranh.
30 từ lệch, chỉ nhớ phần lệch. Những từ như the, said, you được đánh dấu riêng phần không theo luật; phần đều thì bé tự ghép như mọi từ khác.
Tám truyện chỉ dùng âm đã học. Mỗi đảo kết thúc bằng một truyện ngắn, tám truyện nối thành chuyến đi tìm quả trứng thất lạc. Truyện được soát từng từ, nên không có từ nào bé chưa học cách ghép.
Âm rời được thu cho đúng âm. Nhiều giọng đọc máy đọc /s/ thành tên chữ «ess», tức đúng lỗi bố mẹ cần tránh. Âm rời trong Dino Phonics được thu riêng để kêu đúng âm, không kèm nguyên âm.
Vài điều bố mẹ nên biết thêm:
- Mỗi bài được 1 đến 3 sao tuỳ số lần nhầm, không bao giờ 0 sao. Phần lệch của từ khó hiện nền vàng nhạt, không tô đỏ, vì đó không phải chữ sai.
- «Hôm nay học gì» có thể giao cho bé một bài Dino Phonics trong ba việc của ngày, nếu bé có học tiếng Anh.
- Bố mẹ muốn con nghe giọng nhà mình thì thu giọng thay giọng máy ở màn «Giọng bố mẹ»; phần nào chưa thu vẫn dùng giọng có sẵn. Xem cách thu giọng bố mẹ cho bài học.
- Toàn bộ Dino Phonics có sẵn trong app, học được khi không có mạng. Nội dung do dự án tự soạn, không chép giáo trình thương mại nào.
App không thay được giờ đọc sách cùng con. Hãy xem Dino Phonics là chỗ để con gặp âm và ghép từ mỗi ngày một chút; phần còn lại là cuốn sách mỏng con tự đọc được, và người lớn ngồi cạnh lắng nghe.
Cần biết
- Dino Kids có trên App Store cho iPhone, iPad và trên Google Play cho điện thoại, máy tính bảng Android. Miễn phí, không quảng cáo, không mua trong app, không cần tài khoản.
- Môn Tiếng Anh còn có bảng chữ cái 26 thẻ, số đếm 0–20, tập viết chữ hoa và chữ thường kiểu chữ in, 999 thẻ học từ có tranh và 100 truyện dân gian tiếng Anh có giọng kể. Xem thêm ở trang học tiếng Anh, Nhật, Hàn, Trung.
- Bạn là giáo viên tiếng Anh và muốn góp ý cho thứ tự bài, hãy viết cho chúng tôi ở dinokids@digidinos.com.