Đèn đã tắt bớt, bé đã đánh răng, chăn đã kéo lên tới cằm. Rồi câu quen thuộc: «Mẹ kể chuyện đi!». Nhiều bố mẹ vẫn làm việc này mỗi tối mà không chắc mình làm có đúng không: con mới 3 tuổi đã nghe hiểu chưa, đọc sách hay kể bằng lời, mấy truyện là đủ, có nên mở truyện trên điện thoại cho con tự nghe.

Giờ đi ngủ trong màn tuyn trắng, bố nằm nghiêng mở cuốn truyện tranh có cây tre trăm đốt vươn lên trời xanh, bé gái chỉ vào trang sách kể chuyện; chú khủng long Dino nằm trên gối

Bài này gom lại những gì các nghiên cứu và khuyến nghị chính thức nói về đọc truyện cho bé trước khi ngủ, rồi biến chúng thành vài việc cụ thể cho bé 3–6 tuổi.

Bắt đầu từ mấy tuổi?

Câu trả lời ngắn: càng sớm càng tốt, và không bao giờ là muộn.

Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), trong khuyến nghị chính thức năm 2014 về khuyến khích đọc sớm, đề nghị bác sĩ nhi khuyên mọi bố mẹ đọc to cho con từ khi còn là em bé, và duy trì ít nhất tới khi bé vào tiểu học. Với em bé, «đọc» chỉ là nhìn tranh, nghe giọng, sờ trang sách. Lên 2–3 tuổi, bé bắt đầu theo được một mạch truyện ngắn. Tới 4–6 tuổi, bé nghe được truyện có đầu có cuối, đoán được chuyện gì sắp xảy ra và có ý kiến riêng về nhân vật.

Nếu bé đã 3, 4 hay 5 tuổi mà nhà mình chưa có thói quen này, cứ bắt đầu từ tối nay. Bé đã biết đọc rồi cũng vẫn thích được nghe đọc: nghe bố mẹ đọc là nghe được những câu dài và những từ khó hơn sức tự đọc của mình.

Vì sao đọc truyện trước khi ngủ đáng làm mỗi tối

Vốn từ và cách nói

Ngôn ngữ trong sách phong phú hơn lời nói hằng ngày. Nhóm của Logan (2019) đếm chữ trong 60 cuốn sách tranh thiếu nhi phổ biến và ước tính: một cuốn sách tranh mỗi ngày mang tới cho bé khoảng 78 000 từ mỗi năm. Cộng dồn năm năm trước khi đi học, bé ở những nhà đọc sách nhiều được nghe nhiều hơn khoảng 1,4 triệu từ so với bé không bao giờ được đọc cho nghe. Đây là ước tính số từ bé được nghe, chưa phải số từ bé học được, nhưng cho thấy vì sao vài trang mỗi tối cộng lại thành nhiều.

Một phân tích tổng hợp 19 thử nghiệm ngẫu nhiên với hơn 2 500 trẻ 1–6 tuổi (Dowdall và cộng sự, 2019) thấy các chương trình dạy bố mẹ cách cùng con đọc sách tranh giúp vốn ngôn ngữ của trẻ tiến bộ, ở mức nhỏ nhưng rõ; chương trình nào làm quá ít buổi thì tác dụng gần như không có. Nghĩa là: đều đặn quan trọng hơn một lần thật dài.

Một nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng (Hutton và cộng sự, 2015) cho 19 trẻ 3–5 tuổi nghe kể chuyện trong máy chụp. Trẻ ở nhà được đọc sách nhiều hơn có vùng não phía sau bên trái, nơi hỗ trợ hiểu nghĩa và hình dung cảnh truyện, hoạt động mạnh hơn, kể cả khi đã tính tới thu nhập gia đình. Mẫu nhỏ và đây là mối liên hệ, không chứng minh việc đọc gây ra khác biệt ấy, nhưng nó khớp với những gì các nghiên cứu hành vi đã thấy.

Gần gũi giữa bố mẹ và con

Khuyến nghị của AAP nói rõ đọc sách đều đặn với trẻ nhỏ còn giúp gắn bó tình cảm bố mẹ – con cái. Buổi tối là lúc hiếm hoi trong ngày cả nhà ngồi yên bên nhau: không có việc gì gấp, bé được ôm, được nghe giọng quen. Nhiều bé kể chuyện ở lớp, chuyện bị bạn giành đồ chơi, chính vào lúc này, khi một nhân vật trong truyện cũng gặp chuyện tương tự.

Một nếp ngủ đều đặn

Mindell và cộng sự (2015) hỏi mẹ của hơn 10 000 trẻ 0–5 tuổi ở nhiều nước châu Á, châu Âu, Bắc Mỹ và châu Đại Dương, trong đó có Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia. Trẻ có nếp trước giờ ngủ đều đặn (những việc lặp lại ngay trước khi tắt đèn) đi ngủ sớm hơn, vào giấc nhanh hơn, ít thức giấc giữa đêm hơn và ngủ dài hơn. Nhà nào giữ nếp càng đều, kết quả càng tốt. Một bài tổng quan sau đó (Mindell và Williamson, 2018) xếp đọc sách, hát ru vào nhóm việc «trò chuyện» của nếp ngủ, cạnh tắm rửa, đánh răng và ôm ấp.

Đây cũng là nghiên cứu dựa trên lời kể của bố mẹ, nên chỉ cho thấy mối liên hệ. Nhưng lời khuyên rút ra rất dễ làm: ngày nào cũng một trình tự giống nhau, và truyện là bước cuối trước khi tắt đèn.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2019) khuyên trẻ 3–4 tuổi ngủ 10–13 tiếng mỗi ngày, kể cả giấc trưa, giờ ngủ và giờ dậy đều đặn, và khi ngồi yên thì nên cùng người lớn đọc sách, kể chuyện. Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (2016) khuyên 10–13 tiếng cho trẻ 3–5 tuổi và 9–12 tiếng cho trẻ 6–12 tuổi. Bé ngủ không ngon kéo dài thì nên hỏi bác sĩ nhi: truyện trước giờ ngủ là một thói quen tốt, không phải cách chữa bệnh.

Đọc thế nào cho bé 3–6 tuổi

Hỏi – đáp: để bé thành người kể

Cách được nghiên cứu nhiều nhất có tên đọc đối thoại (dialogic reading), do nhóm của Whitehurst phát triển. Trong thử nghiệm đầu tiên (1988), bố mẹ của các bé dưới 3 tuổi được hướng dẫn trong một tháng: hỏi những câu mở thay vì câu có – không, và nói rộng thêm điều bé vừa nói. Hết tháng, nhóm bé này đạt điểm cao hơn rõ ở các bài đo khả năng diễn đạt, nói câu dài hơn và ít nói từng từ đơn lẻ hơn so với nhóm đọc như thường. Năm 2007, What Works Clearinghouse, đơn vị thẩm định bằng chứng của Bộ Giáo dục Hoa Kỳ, xem xét năm nghiên cứu với hơn 300 trẻ mẫu giáo và kết luận cách đọc này có tác dụng tích cực lên ngôn ngữ nói.

Mấu chốt là bố mẹ hỏi một câu, khen và nói rộng câu trả lời của bé, rồi hỏi lại để bé nói được câu dài hơn. Câu hỏi có năm kiểu. Lấy ví dụ truyện Cây khế:

  • Điền nốt: «Ăn một quả, trả cục vàng, may túi…» và để bé nói tiếp.
  • Nhớ lại: «Người anh đã đổi gì để lấy cây khế?»
  • Câu hỏi mở: chỉ vào tranh, «Con thấy chim đang làm gì?»
  • Ai, cái gì, ở đâu, vì sao: «Vì sao chim chở người em ra đảo?»
  • Nối với đời bé: «Con có bao giờ chia đồ chơi cho bạn chưa?»

Không cần dùng đủ năm kiểu trong một tối. Trước giờ ngủ, hai ba câu hỏi là vừa. Bé đang lim dim thì đọc tiếp nhẹ nhàng; buổi đọc không phải bài kiểm tra.

Để bé kể lại

Bé 4–6 tuổi thích được làm người kể. Đọc xong, thử hỏi: «Hôm nay ai kể lại cho bố nghe nào?». Bé kể lộn xộn, bỏ đoạn, thêm chi tiết của riêng mình cũng không sao. Kể lại là bé tập nhớ trình tự, tìm từ, nói thành câu có đầu có cuối: đúng những việc bé sẽ làm hằng ngày khi vào lớp 1 (xem thêm bài chuẩn bị cho con vào lớp 1). Bé nhỏ hơn thì bố mẹ kể, bé chen vào một từ, một tiếng kêu của con vật.

Đọc lại truyện quen, không sao cả

«Lại truyện này à?» Có, và đó là điều tốt. Horst và cộng sự (2011) đọc truyện cho trẻ 3 tuổi ba lần trong một tuần. Bé nghe cùng một truyện nhiều lần nhớ và giữ được từ mới tốt hơn hẳn bé nghe các truyện khác nhau, dù số lần nghe từ mới là như nhau. Truyện quen cũng làm bé yên lòng trước giờ ngủ: bé biết chuyện gì sắp đến. Bố mẹ có thể xen kẽ: một truyện bé chọn (thường là truyện cũ), một truyện mới thật ngắn.

Giọng đọc và nhịp đọc

  • Đọc chậm hơn giọng nói thường, ngừng ở chỗ hồi hộp.
  • Đổi giọng cho nhân vật một chút là đủ; bé thích, nhưng không cần diễn như kịch.
  • Để bé nhìn tranh, lật trang, chỉ vào thứ bé thích.
  • Gần cuối buổi thì hạ giọng, đọc chậm dần: truyện là cây cầu từ ngày sang đêm.

Chọn truyện gì?

Truyện cổ tích dân gian ngắn rất hợp với giờ ngủ: câu chữ có nhịp, nhân vật rõ tốt rõ xấu, kết thúc yên ổn. Bé lớn lên với truyện của chính văn hoá nhà mình thì có thêm một sợi dây với ông bà.

  • Ngắn thôi. Với bé 3–4 tuổi, một truyện đọc trong vài phút là vừa. Truyện dài thì chia làm hai tối.
  • Êm trước giờ ngủ. Truyện có hổ, có chằn tinh, có cảnh rượt đuổi thì để ban ngày. Buổi tối chọn truyện hiền: Sự tích cây vú sữa, Cây khế, Cây tre trăm đốt.
  • Bài học nói nhẹ. Truyện cổ tích đã chở sẵn bài học về lòng tốt, sự thật thà, chăm chỉ. Không cần giảng thêm một đoạn ở cuối; một câu hỏi như «Con thích ai trong truyện, vì sao?» thường đọng lại lâu hơn lời răn.
  • Để bé được chọn. Cho bé chọn giữa hai truyện; bé được chọn thì bé chịu nghe hơn.

Bản gốc của nhiều truyện cổ tích có những chi tiết nặng nề. Bố mẹ cứ kể lại theo cách nhẹ hơn cho hợp với tuổi của con; người kể chuyện dân gian xưa nay vẫn làm thế.

Mấy phút là đủ?

Không có con số chuẩn nào. Những gì nghiên cứu cho thấy là đều đặn quan trọng hơn dài: một cuốn sách mỗi ngày đã là con số trong ước tính của Logan, và nếp ngủ giữ càng đều thì kết quả càng tốt.

Trong thực tế, một hai truyện ngắn cộng với vài câu trò chuyện, khoảng 10–15 phút, là vừa với phần lớn bé 3–6 tuổi. Mỗi truyện trong kho truyện cổ tích của Dino Kids dài chừng 20–40 câu ngắn, đọc thong thả mất khoảng ba đến năm phút. Hôm nào bận, năm phút với một truyện quen vẫn tốt hơn bỏ hẳn. Hãy báo trước «hai truyện nữa thôi nhé» và giữ lời: biết trước lúc nào kết thúc, bé dễ buông hơn.

Sách giấy hay nghe trên điện thoại?

Nói thẳng: sách giấy và giọng bố mẹ là tốt nhất, nhất là với bé nhỏ.

Munzer và cộng sự (2019) quay video 37 cặp bố mẹ – con nhỏ cùng đọc ba dạng sách: sách giấy, sách điện tử thường và sách điện tử có hiệu ứng. Với sách giấy, bố mẹ hỏi han, trò chuyện nhiều hơn, bé nói về truyện nhiều hơn và hai bên cùng nhau đọc nhiều hơn. Với máy tính bảng, một phần lời nói chuyển sang chuyện cái máy, kiểu «đừng bấm vào đó», «để mẹ lật».

Màn hình trước giờ ngủ còn là chuyện của giấc ngủ. Tổng quan 67 nghiên cứu của Hale và Guan (2015) thấy 90% nghiên cứu ghi nhận thời gian dùng màn hình gắn với ngủ muộn hơn hoặc ngủ ít hơn ở trẻ đi học và thanh thiếu niên. WHO khuyên trẻ 3–4 tuổi ngồi trước màn hình không quá 1 giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt.

Vậy nếu đôi khi bé nghe truyện từ máy:

  • Chỉ cần tiếng. Úp máy xuống hoặc để xa tầm mắt bé, giảm độ sáng, không cuộn, không chuyển sang video.
  • Bé không cầm máy trên giường. Người lớn bấm nghe, người lớn cất máy.
  • Ngồi nghe cùng con khi có thể, rồi hỏi một câu về truyện. Giọng máy kể, bố mẹ vẫn là người trò chuyện.
  • Ban ngày, nếu bé thích nhìn chữ, nhìn tranh trên màn hình thì xem cùng con, trước giờ ngủ khá lâu.

Khi bố mẹ bận

Có những tối về muộn, mệt rã rời, hay đang ở xa con. Vài cách giữ nếp mà không thành gánh nặng:

  • Chia lượt. Bố một tối, mẹ một tối, ông bà, anh chị lớn cũng đọc được. Bé không cần người đọc giỏi, chỉ cần người ngồi cạnh.
  • Kể không cần sách. Một truyện cổ tích bố mẹ nhớ từ nhỏ, kể trong bóng tối, cũng là một buổi đọc trọn vẹn.
  • Truyện quen, bản ngắn. Tối mệt thì đọc lại truyện bé thuộc. Bé sẽ đọc cùng, có khi đọc giùm.
  • Thu giọng sẵn. Ngày rảnh, thu giọng mình đọc vài truyện; tối bố mẹ đi công tác, bé vẫn nghe được giọng nhà. Cách làm trong app có ở bài bố mẹ tự thu giọng kể truyện cổ tích.
  • Đừng tự trách. Bỏ một tối không sao. Nếp được giữ bằng phần lớn các tối, không phải bằng một chuỗi không đứt.

Dino Kids giúp được gì — và không giúp được gì

Trên web, kho truyện cổ tích có 100 truyện Việt Nam viết lại bằng câu ngắn, từ quen cho bé 3–6 tuổi, như Tấm Cám, Cây khế, Sự tích cây vú sữa, Chú Cuội cung trăng. Bố mẹ mở trên điện thoại và đọc to cho con nghe, không cần cài gì. Câu chữ do Dino Kids tự kể lại từ truyện dân gian; chi tiết bạo lực của bản gốc được làm nhẹ.

Trong app, mục «Kể chuyện» có 500 truyện cổ tích ở năm thứ tiếng (Việt, Nhật, Anh, Hàn, Trung), mỗi thứ tiếng 100 truyện của chính nền văn hoá đó. Mỗi truyện có giọng kể, câu đang đọc sáng lên theo giọng, có ba tốc độ «Chậm», «Vừa», «Nhanh». Một số truyện có bản truyện tranh, mỗi câu một tranh. Với phần «Bố mẹ kể chuyện», bạn đọc to từng câu để thu giọng mình; thu đủ cả truyện thì bé mở truyện ấy là nghe giọng bố mẹ.

App miễn phí, không quảng cáo, không mua trong app, dùng được không cần tài khoản. Lần đầu mở một truyện cần mạng để tải giọng kể; tải rồi thì nghe được cả khi không có mạng. Dino Kids là sản phẩm Digi Dinos làm vì cộng đồng, không phải một kênh doanh thu.

Điều app không làm thay được: vòng tay, câu hỏi «con nghĩ sao?», và cuộc trò chuyện sau trang cuối. Giọng kể có sẵn trong app là giọng đọc tổng hợp, rõ ràng nhưng không biết dừng lại khi bé hỏi. Hãy dùng app như một kệ sách, còn người kể chuyện tốt nhất của bé vẫn là bố mẹ. Thấy truyện nào chưa hợp với bé, hãy viết cho chúng tôi ở dinokids@digidinos.com.

Tài liệu tham khảo