Tối nào con cũng đọc vanh vách «bảy nhân một bằng bảy, bảy nhân hai bằng mười bốn…», vậy mà hỏi riêng «bảy nhân tám bằng mấy?» thì con lại phải đọc lại từ đầu bảng, ngón tay đếm theo. Nhiều bố mẹ gặp đúng cảnh ấy, và câu hỏi tiếp theo thường là: dạy con học bảng cửu chương thế nào để con thuộc nhanh, nhớ lâu, mà không phải ép?

Bên bàn ăn, mẹ chỉ vào ba đĩa kẹo bọc giấy màu, chị gái giơ một ngón tay đếm, em trai xoè hai bàn tay; chú khủng long Dino ngồi cạnh chống má

Bài này đi qua bé học bảng cửu chương ở lớp mấy, vì sao nên cho con hiểu phép nhân trước khi học thuộc, nên học bảng nào trước, những mẹo nhớ cho từng bảng (nhất là bảng 6, 7, 8 hay nhầm), cách ôn để không quên, vài trò chơi làm ngay ở nhà, và cuối cùng là mục Bảng cửu chương mới có trong Dino Kids.

Bé học bảng cửu chương lớp mấy?

Theo chương trình Giáo dục phổ thông 2018, bé không học hết bảng cửu chương trong một năm:

  • Lớp 2: làm quen với phép nhân, học bảng nhân 2 và bảng nhân 5 (cùng bảng chia 2, 5).
  • Lớp 3: ôn lại bảng 2, 5 rồi học tiếp bảng nhân 3, 4, 6, 7, 8, 9 và các bảng chia tương ứng.

Tức là trường cho bé gần hai năm, và dành cả năm lớp 2 chỉ cho hai bảng dễ, để bé hiểu phép nhân là gì trước khi phải nhớ nhiều. Các nước khác cũng đi chậm như vậy: Nhật, Hàn Quốc, Trung Quốc dạy bảng cửu chương ở lớp 2; Anh và Mỹ đặt mốc thuộc trọn bảng ở lớp 3–4.

Bé 5 tuổi học bảng cửu chương được không? Bé 5 tuổi đã có trực giác về «chia đều»: trong một nghiên cứu nhỏ ở Úc, 15 trên 18 bé năm đầu tiểu học (trung bình 5 tuổi rưỡi) tự vẽ và tạo được các nhóm bằng nhau trước khi được dạy phép nhân (Cheeseman và cộng sự, 2020). Nên ở tuổi này, bé học được nghĩa của phép nhân qua trò chơi: chia kẹo ra đĩa, đếm nhảy 2, 4, 6, đếm theo bàn tay 5, 10, 15. Thuộc được bảng 2, 5, 10 là đã giỏi. Bảng 6, 7, 8 hợp với bé 6–7 tuổi hơn. Đừng biến năm mẫu giáo thành năm luyện thi; như bài Chuẩn bị cho con vào lớp 1 đã kể, chuẩn bị tốt nhất cho tiểu học là để bé thích con số, không phải đi trước chương trình.

Hiểu trước, thuộc sau

Học vẹt bảng cửu chương nhanh thật, nhưng bé chỉ nhớ một chuỗi âm thanh. Khi quên một dòng, bé không có cách nào tự tìm lại. Bé hiểu phép nhân thì quên vẫn tự suy ra được: quên 7 × 8 nhưng biết 7 × 7 = 49, thêm một nhóm 7 nữa là 56.

Bốn bậc nên đi theo thứ tự:

  1. Nhóm bằng nhau. Ba đĩa, mỗi đĩa 4 quả dâu. Cho bé tự xếp, tự đếm: có mấy đĩa, mỗi đĩa mấy quả, tất cả mấy quả.
  2. Đếm nhảy. Thay vì đếm từng quả, đếm theo từng đĩa: 4, 8, 12. Đếm nhảy 2, 5, 10 là dễ nhất, vì bé đã quen đôi tất, bàn tay, đồng tiền chục.
  3. Phép nhân là cộng lặp. 4 + 4 + 4 viết gọn là 4 × 3: «4 được lấy 3 lần». Sách giáo khoa Việt Nam viết theo đúng lối này, số trong một nhóm đứng trước.
  4. Rồi mới thuộc bảng. Đến lúc này, mỗi dòng của bảng là một điều bé đã hiểu, chỉ còn việc nhớ cho nhanh.

Học bảng cửu chương theo thứ tự nào?

Không cần học từ bảng 2 đến bảng 9 theo thứ tự số. Thứ tự dễ đến khó mà nhiều nước dùng:

  1. Bảng 2, 5, 10 trước: gấp đôi, đếm theo bàn tay, thêm số 0.
  2. Đổi chỗ thừa số: 3 × 7 cũng bằng 7 × 3. Xoay một mảng ô vuông 3 hàng 7 cột là thấy ngay. Hiểu điều này, bé chỉ phải nhớ một nửa bảng.
  3. Bảng 3 và 4.
  4. Bảng 9 (có mẹo ngón tay), kèm bảng 1 và nhân với 0.
  5. Bảng 6, 7, 8 sau cùng.

Đến bước 5, phần lớn bảng 6, 7, 8 bé đã biết sẵn nhờ đổi chỗ: 6 × 3 chính là 3 × 6, 7 × 9 chính là 9 × 7. Đếm kỹ thì sau khi thuộc bảng 2, 3, 4, 5, 9, 10, chỉ còn đúng 6 phép thật sự mới: 6 × 6, 6 × 7, 6 × 8, 7 × 7, 7 × 8, 8 × 8. Nói điều này với con trước khi vào bảng 6 là đủ để bảng khó nhất bớt đáng sợ hẳn.

Mẹo học thuộc từng bảng

Bảng 2, 5, 10

  • Bảng 2 là gấp đôi: mỗi chiếc tất có một chiếc nữa. Kết quả là các số chẵn liên tiếp 2, 4, 6, 8…
  • Bảng 10: thêm một số 0 vào sau. 10 × 7 = 70.
  • Bảng 5 là một nửa của bảng 10: 5 × 8 là nửa của 80, tức 40. Kết quả luôn tận cùng bằng 0 hoặc 5. Hai bàn tay xoè là 10 ngón, đếm theo bàn tay là đếm theo 5.

Bảng 3 và 4

  • Bảng 4 là gấp đôi hai lần: 4 × 7 = gấp đôi 7 là 14, gấp đôi nữa là 28.
  • Bảng 3 là gấp đôi rồi thêm một lần: 3 × 6 = 12 + 6 = 18.

Bảng 9: mẹo ngón tay

Xoè hai bàn tay, đánh số các ngón từ 1 đến 10 từ trái sang phải. Muốn tính 9 × 4 thì gập ngón thứ 4: bên trái còn 3 ngón là 3 chục, bên phải còn 6 ngón là 6 đơn vị, tức 36. Mẹo đúng cho 9 × 1 đến 9 × 10.

Thêm hai quy luật để bé tự kiểm: trong bảng 9, hai chữ số của kết quả cộng lại luôn bằng 9 (3 + 6 = 9), và 9 × 7 là 10 × 7 bớt đi một lần 7: 70 − 7 = 63.

Bảng 6, 7, 8: sáu phép khó nhất

  • Bảng 6 là bảng 5 thêm một lần: 6 × 7 = 35 + 7 = 42.
  • Bảng 8 là gấp đôi ba lần, hoặc bảng 4 nhân đôi: 8 × 6 = 24 + 24 = 48.
  • 7 × 8 = 56: viết liền là 5, 6, 7, 8 — bốn số liên tiếp. Bé nào cũng nhớ mẹo này.
  • 7 × 7 = 49 và 6 × 6 = 36 hay đi cùng nhau: bình phương, như hình vuông 7 hàng 7 cột.

Khi bé quên, đừng nhắc ngay đáp số. Hỏi «con biết phép nào gần đó?» để bé tự đi từ 7 × 7 sang 7 × 8. Tự tìm ra một lần nhớ lâu hơn nghe kể mười lần.

Đọc thuộc vẫn có ích, nếu đọc đúng cách

Bảng cửu chương thường được cất trong trí nhớ ở dạng lời nói: người ta nhớ «bảy nhân tám bằng năm mươi sáu» như nhớ một câu. Một thí nghiệm với người song ngữ cho thấy phép tính chính xác học bằng thứ tiếng nào thì làm nhanh nhất bằng đúng thứ tiếng ấy (Dehaene và cộng sự, 1999). Vì thế đọc to vẫn là cách học chính ở trường Việt Nam, và ở Nhật, Hàn, Trung Quốc còn đọc thành câu rất ngắn, có vần (người Nhật đọc 7 × 8 là «shichi-ha go-jū-roku», người Trung Quốc «七八五十六»).

Chỗ cần sửa là đừng chỉ đọc xuôi từ đầu bảng. Lớp học Nhật có ba cách đọc rất hay, áp dụng được ngay ở nhà:

  • Đọc lên: 7 × 1 đến 7 × 10, cho quen nhịp.
  • Đọc xuống: từ 7 × 10 về 7 × 1. Đọc ngược thì bé không còn đếm nhảy theo quán tính được nữa, phải thật sự nhớ.
  • Đọc lộn xộn: bố mẹ chỉ bất kỳ dòng nào, bé đọc dòng đó. Đây chính là cách hỏi của bài kiểm tra.

Ôn ít mà đều, và để con tự nhớ ra

Hai kết quả vững nhất của khoa học về trí nhớ áp dụng thẳng vào bảng cửu chương:

  • Tự nhớ lại tốt hơn đọc lại. Che kết quả đi, để con tự nhớ ra rồi mới mở, giữ được lâu hơn hẳn so với nhìn bảng đọc thêm một lượt (Roediger và Karpicke, 2006).
  • Ôn giãn cách tốt hơn học dồn. Cùng một lượng thời gian, chia ra nhiều buổi cách nhau nhớ lâu hơn học một buổi dài (Cepeda và cộng sự, 2006). Với bảng cửu chương, năm phút mỗi tối hiệu quả hơn một tiếng tối chủ nhật.

Một lịch ôn đơn giản: phép nào con đã trả lời đúng ngay thì vài hôm sau hỏi lại, rồi một tuần sau; phép nào con vấp thì hỏi lại ngay hôm sau. Ôn trộn bảng cũ với bảng mới, đừng ôn riêng từng bảng mãi.

Đừng biến bảng cửu chương thành nỗi sợ

Có tranh luận về bài kiểm tra tính giờ: nhà nghiên cứu Jo Boaler (Đại học Stanford) cho rằng chúng gây lo âu toán học, người khác phản bác phần dẫn chứng. Ở nhà, bố mẹ không cần đứng về bên nào, chỉ cần không dùng đồng hồ bấm giờ với con. Tốc độ sẽ tự đến khi con nhớ chắc.

Vài điều nên tránh: so con với bạn cùng lớp đã «thuộc hết», mắng khi con quên một dòng đã học, bắt đọc lại cả bảng mỗi lần sai một phép. Thay vào đó, khen cái con vừa nhớ ra, và để con thấy mình tiến bộ: tuần trước còn vấp 6 × 7, tuần này đã nhanh.

Trò chơi bảng cửu chương ở nhà

  • Chia đồ ăn vặt. Đặt ba đĩa, chia mỗi đĩa 5 viên kẹo, hỏi «tất cả mấy viên?». Đổi lại: 15 viên chia đều ba đĩa thì mỗi đĩa mấy?
  • Nhảy lò cò đếm nhảy. Kẻ ô trên sân, mỗi bước nhảy đọc một số của bảng 2 hay bảng 5.
  • Tìm phép nhân quanh nhà. Hộp trứng 2 hàng 5 quả, vỉ thuốc, cửa sổ chia ô, ghế quanh bàn ăn: «mấy nhân mấy?».
  • Xúc xắc nhân. Tung hai viên xúc xắc, nhân hai số, ai nói đúng trước được một điểm. Bé nhỏ dùng một viên, nhân với 2 hoặc 5.
  • Đố nhau trên đường đi học. Mỗi người hỏi một phép. Để con được hỏi lại bố mẹ, và thỉnh thoảng bố mẹ cố tình trả lời sai để con sửa.
  • Bảng in cạnh bàn học. Dán bảng cửu chương từ 2 đến 9 ở chỗ con hay nhìn. Mỗi tối che một cột, đố con điền.

Bảng cửu chương trong Dino Kids

Dino Kids có thêm ô «Bảng cửu chương» trong môn Toán, nằm cạnh Toán tư duy và Toán nâng cao. Bé mở từ trang chủ: chạm «Toán», rồi chạm «Bảng cửu chương». Lộ trình đi đúng những bậc kể ở trên, từ hiểu tới thuộc, qua 10 mảng, 48 bài:

  1. Nhóm bằng nhau: chia kẹo ra các đĩa, đếm có mấy nhóm, mỗi nhóm mấy cái.
  2. Đếm nhảy 2, 5, 10: chú ếch nhảy trên tia số.
  3. Phép nhân là cộng lặp: 4 + 4 + 4 viết gọn thành phép nhân.
  4. Bảng 2.
  5. Bảng 5 và bảng 10.
  6. Đổi chỗ và mảng: xoay mảng chấm tròn để thấy 3 × 7 bằng 7 × 3.
  7. Bảng 3 và bảng 4.
  8. Bảng 9, bảng 1 và số 0, có mẹo ngón tay.
  9. Bảng 6, 7, 8: «chỉ còn sáu phép thôi».
  10. Thuộc lòng: hai bài ôn trộn mọi mảng và bài thi cuối khoá.
Bản đồ Bảng cửu chương trong Dino Kids: nút Nghe đọc, Vườn cửu chương và mảng Nhóm bằng nhau với năm bài
Mỗi mảng có bài «Cùng học», ba bài «Luyện tập» và một bài «Kiểm tra»

Mỗi mảng mở đầu bằng bài «Cùng học» có hình và giọng đọc, rồi ba bài luyện từ dễ đến khó, cuối cùng là bài kiểm tra có cúp. Câu đề được đọc lên, nên bé chưa đọc thạo vẫn tự làm được. Các lựa chọn sai không ngẫu nhiên mà là lỗi bé hay mắc thật: với 7 × 8, bé sẽ thấy 49 hay 63 (đếm nhảy hụt hay thừa một bước), 48 (nhầm sang bảng 6), nên chọn nhầm là thấy ngay mình vấp ở đâu.

«Đọc cùng Dino» và màn «Nghe đọc»

Ở các mảng bảng, mỗi bài luyện mở đầu bằng tờ «Đọc cùng Dino»: Dino đọc lần lượt từng dòng của bảng, dòng đang đọc sáng lên, bé chạm dòng nào nghe dòng đó rồi đọc theo. Có bài đọc lên, có bài đọc xuống, đúng như cách lớp học Nhật vẫn làm. Mỗi bảng mang một màu riêng ở mọi chỗ trong mảng, nên bé chưa đọc được chữ «Bảng 7» vẫn nhận ra «bảng màu tím».

Tờ «Đọc cùng Dino» của bảng 7: mỗi dòng một phép tính chữ số to, câu đọc thuộc nhỏ bên dưới
Dòng đang đọc sáng lên; nút lặp lại cho Dino đọc vòng cả tờ

Nút «Nghe đọc» trên bản đồ mở một màn riêng: Dino đọc liền mạch một bảng, hay cả mười bảng nối nhau, vòng mãi tới khi bố mẹ bấm dừng. Bé không phải chạm gì, cứ vừa chơi xếp hình vừa nghe, đúng cách trẻ em Nhật, Hàn, Trung Quốc thuộc bảng từ trước khi hiểu nó.

Màn Nghe bảng cửu chương: hàng nút số nhiều màu, bảng 7 đang được chọn, Dino đọc từng dòng 7 × 1, 7 × 2…
Chạm một số ở hàng trên là Dino đọc ngay bảng ấy

«Vườn cửu chương» và «Ôn 5 phép»

Bài học thì chấm theo bài, còn thuộc lòng phải theo từng phép qua nhiều ngày. Nên trong Dino Kids, mỗi phép nhân là một cây trong «Vườn cửu chương»: bé trả lời đúng ngay và nhanh thì cây lớn thêm một bậc, từ mầm tới hoa hướng dương; trả lời sai thì cây về lại mầm. Cây không bao giờ héo, không có màu đỏ. Phép nào đến hạn ôn (sau 1, 3, 7, 14 ngày), nút «Ôn 5 phép» hiện trên bản đồ: một lượt ngắn tối đa năm câu, đúng kiểu ôn giãn cách ở phần trên.

Vườn cửu chương: bảng 10 nhân 10, mỗi phép đã gặp là một cây, bên dưới là các phép của bảng 2
Chạm một ô bên dưới là nghe đọc phép tính và kết quả

App đo nhanh chậm một cách lặng lẽ để xếp lịch ôn: không đồng hồ đếm ngược nào hiện ra, không câu «nhanh lên». Bé không bao giờ nhận 0 sao, không có dấu gạch chéo đỏ. Bố mẹ xem con đã thuộc bao nhiêu phép, gặp bao nhiêu phép và hay nhầm phép nào ở «Cài đặt» → «Thống kê học tập».

Học bằng tiếng nào?

Câu đề, lời giảng và câu đọc thuộc có đủ năm thứ tiếng, theo đúng cách đọc ở trường của từng nước: tiếng Việt «7 nhân 8 bằng 56», tiếng Nhật theo câu kuku, tiếng Hàn theo 구구단, tiếng Trung theo 口诀 (chỉ 45 câu, số nhỏ đứng trước), và tiếng Anh. Gia đình ở nước ngoài muốn con thuộc bảng bằng tiếng mẹ đẻ, hay muốn con làm quen cách đọc của trường sở tại, chỉ cần đổi thứ tiếng của app.

Cần biết

  • Bảng cửu chương có trong Dino Kids trên App Store cho iPhone và iPad, từ bản 1.3.9. Bản Android sắp có. Nếu chưa thấy ô này, bạn cập nhật app là có.
  • Mục này miễn phí như cả app: không quảng cáo, không mua trong app, không cần tài khoản. Dino Kids là sản phẩm Digi Dinos làm vì cộng đồng, không phải một kênh doanh thu.
  • Bài học và giọng đọc tải về khi bé mở, nên lần đầu cần mạng; đã tải rồi thì bé học được cả khi không có mạng.
  • Câu hỏi, lời giảng và hình vẽ do đội ngũ Dino Kids tự soạn. Câu đọc thuộc tiếng Nhật, Hàn, Trung là văn bản truyền thống; app không dùng bài hát cửu chương có sẵn của ai. Thấy câu nào chưa hợp với bé, hay muốn bố mẹ khác cùng góp ý, hãy viết cho chúng tôi ở dinokids@digidinos.com.

Tài liệu tham khảo