Dino Kids
Hồi 6 tuổi con vẽ cả xấp giấy mỗi tuần. Lên lớp 6, con ngồi trước bài vẽ mẫu, tẩy tới rách giấy rồi buông một câu: «Con không có khiếu». Bố mẹ xem bài mĩ thuật thì thấy phải vẽ cái bình, cái cốc có sáng tối, mà chính mình cũng không biết chỉ con từ đâu.
Bài này nói vì sao trẻ 10–14 tuổi hay nản vẽ đúng vào lúc bài khó lên, nhà trường dạy tới đâu, học vẽ khối, sáng tối, phối cảnh và dáng người theo thứ tự nào, và bố mẹ không biết vẽ giúp con được gì. Nửa sau bài đi chi tiết qua lộ trình Vẽ nâng cao trong Dino Kids: 32 bài, bốn bậc, mỗi bài một trò tự tay thử, một thẻ lý thuyết và các bước vẽ.
Vì sao trẻ 10–14 tuổi hay nản vẽ?
Chuyện đầu tiên là con bắt đầu đòi tranh phải giống thật. Jessica Davis (1997) mô tả một đường cong mà nhiều nhà nghiên cứu đã thấy: cái tự tin vẽ của bé mẫu giáo tụt dần từ khi đi học, tới khoảng 8–11 tuổi thì chìm hẳn, vì trẻ bắt đầu đòi tranh phải giống như ảnh chụp. Vẽ không giống thì tự cho là hỏng, và phần đông bỏ luôn việc vẽ từ đó.
Điều bố mẹ nên biết là cái «không giống» ấy rất bình thường. Toomela (2003) cho trẻ vẽ một khối lập phương đặt trước mặt. Số trẻ vẽ được khối có chiều sâu đúng như mắt thấy là:
- 8 % ở tuổi 10;
- 27 % ở tuổi 11;
- 42 % ở tuổi 12;
- 55 % ở tuổi 13;
- 75 % ở người lớn.
Vẽ hình người có chiều sâu còn khó hơn nhiều: trẻ em gần như không có ai, người lớn cũng chỉ 8 %. Một nghiên cứu khác cho trẻ vẽ cái bàn thì thấy phần lớn trẻ lớn đã cố dùng phối cảnh nhưng dùng chưa đúng (Lee và Bremner, 1987). Nghĩa là con 11 tuổi vẽ cái hộp méo vẫn nằm trong số đông.
Thứ hai, người ta hay tưởng vẽ là chuyện khéo tay. Cohen và Bennett (1997) thử trên người lớn và kết luận sai sót khi vẽ đến chủ yếu từ cách nhìn vật mẫu, còn độ khéo của tay chỉ góp phần rất nhỏ. Não biết mặt bàn hình chữ nhật nên tay vẽ hình chữ nhật, dù mắt đang thấy hình thang. Vẽ khối, sáng tối hay phối cảnh thực ra là học cách nhìn, và cách nhìn thì dạy được từng bước. «Con không có khiếu» thường là con chưa được ai chỉ các bước đó.
Thứ ba là thời gian. Điểm so sánh của con bây giờ là tranh trên mạng do người vẽ nhiều năm làm ra, còn giờ học thì ít.
Trường dạy vẽ khối, đậm nhạt tới đâu?
Chương trình Mĩ thuật GDPT 2018 là môn bắt buộc tới lớp 9, 35 tiết một năm, tức khoảng một tiết mỗi tuần. Yêu cầu thì không nhẹ. Lớp 4 nhận biết không gian xa, gần. Lớp 7 phải xác định và diễn tả được nguồn sáng và đối tượng được chiếu sáng. Lớp 9 phải mô phỏng hình có tỉ lệ phù hợp với nguyên mẫu và xác định bố cục khuôn hình.
Sách giáo khoa mỗi bộ đi một kiểu. Cánh diều lớp 6 có bài «Vẽ mẫu có dạng khối cầu», lớp 7 có «Vẽ mẫu có dạng khối trụ». Kết nối tri thức lớp 7 có «Tìm hiểu nguồn sáng trong tranh». Chân trời sáng tạo lớp 9 (bản 1) có «Vẽ kí hoạ dáng người». Một tiết mỗi tuần thì khó đủ chỗ cho việc luyện tay, và văn bản chương trình cũng không dùng các chữ «phối cảnh», «điểm tụ». Con muốn đi sâu hơn thì phần lớn là tự luyện ở nhà.
Học vẽ theo thứ tự nào?
Nên đi từ khối sang sáng tối, rồi phối cảnh, sau cùng là dáng người. Lý do nằm ngay trong cách người ta chấm bài. Bài thi Vẽ mỹ thuật ngành Kiến trúc của Trường Đại học Cần Thơ cho 5/10 điểm vào dựng hình đúng tỉ lệ và cấu trúc, 3/10 vào chất liệu và sáng tối. Dựng hình sai thì đánh bóng đẹp mấy cũng không cứu được.
Bước 1: vẽ khối cơ bản. Phần lớn đồ vật quy về được khối hộp, khối trụ, khối cầu. Có ba việc cần tập. Một là kẻ đường dựng thật nhẹ tay, sai thì bỏ đi được. Hai là thấy rằng miệng cốc tròn nhìn nghiêng thành hình ê-líp, và ê-líp mở rộng hay hẹp tuỳ cốc nằm cao hay thấp so với tầm mắt. Ba là phác khung bao trước khi vẽ chi tiết.
Bước 2: vẽ sáng tối. Bắt đầu bằng câu hỏi đèn ở đâu. Từ đó chia ba tông sáng, trung gian, tối, rồi mới tới điểm sáng, phản quang và bóng đổ. Tập trên hình trắng để khỏi rối vì màu. Sai lầm hay gặp là tô đen đều một mặt, hoặc gạch bóng từ chi tiết thay vì chia mảng lớn trước.
Bước 3: vẽ phối cảnh. Đường chân trời chính là tầm mắt người vẽ. Sách Mĩ thuật cũ lớp 6 đã có ý gốc: vật gần to, cao, rõ, vật xa nhỏ, thấp, mờ, vật trước che vật sau. Vào bài thì đi phối cảnh một điểm tụ trước, với đường ray, hành lang, rồi mới sang hai điểm tụ với ngôi nhà nhìn từ góc phố.
Bước 4: vẽ dáng người. Để cuối vì khó nhất. Trình tự quen là một nét dáng thật nhanh, dựng khung que có khớp, đắp ba khối đầu, ngực, hông, rồi đo cả người bằng chiều cao của đầu. Trẻ em ít đầu hơn người lớn, nên vẽ bạn cùng lớp khác vẽ bố. Người mẫu tốt nhất lúc đầu là hình nộm gỗ hay một người nhà mặc đồ thường.
Bố mẹ không biết vẽ vẫn giúp con được
- Đưa một ngọn đèn và một quả cam. Tắt đèn trần, đặt đèn bàn chếch một bên, cùng con xoay đèn xem bóng chạy đi đâu.
- Rủ con nhìn đường thật. Đứng giữa hành lang trường, đường làng thẳng, đường ray, chỉ cho con thấy hai mép đường chạy về một điểm. Đứng lên ngồi xuống để thấy đường chân trời đi theo mắt mình.
- Đổi người để so. So tranh của con hôm nay với tranh của chính con ba tháng trước, đừng so với tranh trên mạng. Một cuốn vở nháp ghi ngày là đủ làm chuyện này.
- Mua đúng thứ cần. Một cây bút chì mềm, cục tẩy, xấp giấy. Bút chì mềm 2B, 3B là loại thí sinh dùng cả ở phòng thi năng khiếu. Bộ đồ nghề đắt tiền chưa giúp gì ở giai đoạn này.
- Đừng đẩy chuyện thi sớm. Đề thi kiểu Đại học Cần Thơ là đầu tượng thạch cao, bút chì, khổ A3, 240 phút. Đó là việc của cuối cấp ba. Ở tuổi 11–13, mục tiêu là con còn muốn vẽ.
- Khi con nói «xấu quá», hỏi một câu cụ thể. «Theo con chỗ nào lệch so với mẫu?» làm cho cái xấu chung chung thành một cạnh cần sửa.
Vẽ nâng cao trong Dino Kids: 32 bài, đi đúng thứ tự khối, sáng tối, phối cảnh, dáng người
Ngay sau ô Tập vẽ trong môn Mỹ thuật, Dino Kids có ô Vẽ nâng cao cho con từ khoảng 10 tuổi. Lộ trình đi đúng bốn bước ở trên và nối tiếp sáu bậc của Tập vẽ:
- 32 bài, chia 4 bậc (bậc 7 tới bậc 10), mỗi bậc 8 bài;
- 32 khái niệm, mỗi bài dạy đúng một khái niệm, không bài nào trùng bài nào;
- 250 bước vẽ có lời hướng dẫn;
- bài nào cũng mở bằng một trò «Thử xem!»: kéo ngọn đèn, kéo điểm tụ, kéo tầm mắt lên xuống, xoay cái hộp, kéo thước đo bằng cái đầu.
Mọi hồ sơ đều thấy ô này và không bài nào bị khoá. Thẻ đầu danh sách nói thẳng: «Mục này dành cho anh chị lớn. Em muốn thử thì cứ vẽ nhé!». Em nhỏ tò mò vào xem cũng không sao.
Một bài học đi qua những nhịp nào
Lấy bài Đường ray tàu ở bậc 9, khái niệm «Điểm tụ», làm ví dụ.
- Thử xem! Trên màn là đường ray chạy ra xa. App bảo: «Kéo điểm tụ dọc đường chân trời, xem đường ray chạy theo!». Con kéo một chấm trên đường chân trời, hai thanh ray xoay theo và luôn chụm về chấm đó. Chưa ai giảng gì, nhưng con đã thấy điểm tụ hoạt động thế nào.
- Em biết không? Thẻ lý thuyết hiện ra kèm hình minh hoạ: «Hai thanh ray song song, nhưng nhìn ra xa chúng chụm lại ở một điểm trên đường chân trời. Điểm đó gọi là điểm tụ.» Thẻ này mở lại được bất cứ lúc nào bằng nút «Xem lại thẻ».
- Vẽ từng bước. Bảy bước, mỗi bước app vẽ mẫu trước rồi tới lượt con: kẻ đường chân trời; chấm điểm tụ trên đường chân trời; kẻ hai thanh ray từ mép dưới chạy về điểm tụ; kẻ tà vẹt nằm ngang vắt qua hai ray, càng xa càng sát nhau; vẽ đoàn tàu ở đằng xa, sát điểm tụ; đi lại nét chính bằng nét đậm; tẩy nhẹ đường dựng.
- So với bản mẫu. Màn khen đặt «Bản hoạ sĩ» cạnh «Tranh của em», kèm câu «Hôm nay em học: Điểm tụ».
- Cất tranh. Nút «Lưu vào tủ tranh» cất bức vẽ lại để xem sau, so với tranh mấy tuần trước.
Lý thuyết ở đây cũng đứng giữa hai lần thực hành: con tự tay làm trò, nghe giảng ngắn, rồi vẽ ngay điều vừa hiểu.
Ba mức hỗ trợ, như ở lớp hình hoạ
Giống Tập vẽ, mỗi bài làm được ở ba mức, app nhớ riêng cho từng hồ sơ:
- Đồ nét: hiện đủ đường dựng nét đứt, điểm tụ, viền các mảng tông. Hợp khi gặp khái niệm lần đầu.
- Theo chấm: chỉ còn các điểm mốc như hoạ sĩ chấm trên giấy, như góc hộp, điểm tụ, khớp người, rồi con tự nối. Đây là mức mặc định, và cũng là cách «chấm mốc rồi nối» mà lớp hình hoạ vẫn dạy.
- Tự vẽ: giấy trắng kèm một bản mẫu nhỏ. App không so từng vị trí mà xét quan hệ: các cạnh có song song không, có chạy về điểm tụ không, người có đúng số đầu không.
Bước nào làm mãi chưa ra thì app vẽ giúp rồi đi tiếp. Không dấu gạch chéo, không màu đỏ, không 0 sao.
Bút chì như hoạ sĩ dùng
Vẽ nâng cao không có màu. Con làm việc với cây bút chì, như ở lớp vẽ thật:
- Bút nhạt, Bút vừa, Bút đậm cho ba tông sáng, trung gian, tối;
- nút Hiện đường dựng / Ẩn đường dựng để xem các đường phác nhẹ ở dưới;
- bước Tẩy nhẹ đường dựng ở cuối nhiều bài, đúng thói quen phác nhẹ trước, đi nét đậm sau.
Mỗi bước có tên việc cần làm: «Kẻ đường dựng thật nhẹ tay», «Chọn bút rồi tô từng mảng», «Kéo đèn quanh vật», «Kẻ đường lùi về điểm tụ», «Đo bằng chiều cao cái đầu», «Vẽ một nét thật nhanh cho cả dáng». Ở các bài sáng tối, khi con chạm vào một mặt khối, app nói mặt ấy «quay về phía đèn», «hơi nghiêng khỏi đèn» hay «quay xa đèn», để con chọn đúng bút.
Bốn bậc, đủ 32 bài
Tuổi là gợi ý của chúng tôi, không phải rào chắn.
Bậc 7: vẽ khối (khoảng 10–11 tuổi). Hộp, trụ, cầu, đường dựng và bố cục.
- Hộp quà: Khối có ba chiều
- Hộp sữa: Đường dựng nhẹ tay
- Quyển sách trên bàn: Cạnh cùng hướng thì song song
- Cốc sữa: Mặt tròn nhìn nghiêng là ê-líp
- Bánh sinh nhật ba tầng: Ê-líp mở theo tầm mắt
- Quả địa cầu: Khối cầu và đường ôm
- Ngôi nhà hình khối: Ghép khối thành đồ vật
- Tĩnh vật trên bàn: Bố cục: khung bao trước
Bậc 8: sáng tối (từ khoảng 12 tuổi). Bắt đầu từ câu hỏi đèn ở đâu.
- Hộp quà dưới đèn: Nguồn sáng
- Hộp sữa ba tông: Ba tông: sáng, trung gian, tối
- Ống cắm bút: Bóng bản thân trên mặt cong
- Quả cam: Điểm sáng và phản quang
- Quả bóng trên sân: Bóng đổ
- Ngôi nhà nắng chiều: Nguồn sáng thấp, bóng đổ dài
- Đèn lồng đêm Trung thu: Tương phản sáng tối làm nổi
- Tĩnh vật ba khối có bóng: Phân mảng sáng tối
Bậc 9: phối cảnh (khoảng 12–13 tuổi). Từ đường chân trời tới hai điểm tụ.
- Biển và chân trời: Đường chân trời là tầm mắt
- Đường ray tàu: Điểm tụ
- Hành lang trường: Phối cảnh một điểm tụ
- Kệ sách thư viện: Trên tầm mắt, dưới tầm mắt
- Hàng cột đèn bên đường: Vật giống nhau lùi xa
- Hộp quà nhìn từ góc: Phối cảnh hai điểm tụ
- Ngôi nhà góc phố: Tìm điểm giữa bằng đường chéo
- Trạm cứu hoả góc phố: Một cảnh, một tầm mắt
Bậc 10: dáng người (từ khoảng 14 tuổi). Nét dáng, khung que, khối, tỉ lệ, trọng tâm, khuôn hình.
- Bạn đang chạy: Nét dáng
- Hình nộm gỗ vẫy tay: Khung que: khớp và đoạn
- Dựng khối hình nộm: Đầu, ngực, hông là ba khối
- Chú thợ xây: Đo người bằng chiều cao đầu
- Bố và bé dắt cún: Trẻ em ít đầu hơn người lớn
- Bạn đá bóng: Trọng tâm: dáng đứng vững
- Khuôn hình công viên: Bố cục khuôn hình
- Bạn đọc sách bên đèn bàn: Quy trình: bố cục đến hoàn thiện
Thứ tự trong từng bậc cũng có chủ đích. Bậc 8 dùng lại những khối đã dựng ở bậc 7 (hộp quà, hộp sữa, ống trụ, quả cầu), nên con chỉ phải nghĩ về ánh sáng. Bài cuối bậc 7 và bậc 8 là một nhóm tĩnh vật, gom mọi khái niệm của bậc vào một tranh. Bài cuối cùng, Bạn đọc sách bên đèn bàn, đi đủ bốn bước của hoạ sĩ: Bố cục, Dựng hình, Sáng tối, Hoàn thiện. Trò mở đầu của bài ấy chính là xếp bốn bước đó cho đúng thứ tự.
Vài trò «Thử xem!» tiêu biểu
- Hộp quà: kéo mặt trước của hộp lùi ra sau, tới khi hộp thành khối vuông thì dừng.
- Cốc sữa: kéo miệng cốc nghiêng dần, xem hình tròn đổi thành ê-líp.
- Hộp quà dưới đèn: kéo đèn đi quanh hộp, xem mặt nào sáng lên.
- Quả cam: kéo mặt bàn từ tối sang trắng, xem mép dưới quả cam sáng lên vì phản quang.
- Ngôi nhà nắng chiều: kéo mặt trời từ trưa xuống chiều, xem bóng ngôi nhà dài ra.
- Tĩnh vật ba khối có bóng: chạm để «nheo mắt nhìn», chi tiết mờ đi, chỉ còn mảng sáng tối.
- Hộp quà nhìn từ góc: xoay hộp, xem một điểm tụ tách thành hai.
- Chú thợ xây: kéo thước bằng cái đầu xuống, đếm xem chú cao mấy đầu.
- Bạn đá bóng: kéo người bạn nhỏ nghiêng qua lại, xem lúc nào bạn ấy đứng vững.
- Khuôn hình công viên: kéo khung ngắm trên công viên, chọn cảnh mình thích.
Những gì chúng tôi cố ý chưa đưa vào
Màu, giải phẫu cơ thể, chân dung chi tiết, phối cảnh ba điểm tụ. Người mẫu trong bài luôn là người mặc đồ hoặc hình nộm gỗ. Màn hình quá nhỏ thì app nhắc nên vẽ trên máy lớn hơn, vì tờ giấy sẽ rất bé.
Ngón tay trên kính không giống bút chì trên giấy, và không app nào thay được một buổi ngồi vẽ quả cam thật. Vẽ nâng cao làm tốt phần chỉ bước và cho thử đi thử lại. Xong bài trên máy, con nên lấy giấy vẽ lại đồ thật dưới một ngọn đèn. Xem thêm ở trang Tập vẽ.
Cần biết
- Bài học Vẽ nâng cao và tranh lý thuyết nằm sẵn trong app. Giọng đọc tải từ máy chủ, lần đầu cần có mạng.
- Vẽ nâng cao miễn phí như cả app: không quảng cáo, không mua trong app, không cần tài khoản. Dino Kids là sản phẩm Digi Dinos làm vì cộng đồng, không phải một kênh doanh thu.
- Bài, khái niệm, câu giảng và các bước vẽ do đội ngũ Dino Kids tự soạn, xếp theo thứ tự dựng hình trước, sáng tối sau. Chưa thấy ô Vẽ nâng cao thì cập nhật app lên bản mới nhất. Góp ý bài học gửi về dinokids@digidinos.com.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018). Chương trình giáo dục phổ thông môn Mĩ thuật, ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT (bản đăng trên trang của một trường THCS).
- Trường Đại học Cần Thơ (2025). Phụ lục 3: Giới thiệu bài thi Vẽ mỹ thuật.
- Mục lục sách giáo khoa Mĩ thuật trên Loigiaihay: lớp 6 Cánh diều, lớp 7 Cánh diều, lớp 7 Kết nối tri thức, lớp 9 Chân trời sáng tạo bản 1; Mĩ thuật 6 cũ, bài 3.
- Cohen, D. J., Bennett, S. (1997). Why can't most people draw what they see? Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 23(3), 609–621.
- Davis, J. (1997). Drawing's demise: U-shaped development in graphic symbolization. Studies in Art Education, 38(3).
- Lee, M., Bremner, G. (1987). The representation of depth in children's drawings of a table. The Quarterly Journal of Experimental Psychology Section A, 39(3), 479–496.
- Toomela, A. (2003). Developmental stages in children's drawings of a cube and a doll. TRAMES, 7(3), 164–182.