Bé 3 tuổi đưa tờ giấy đầy những vòng rối, nói chắc nịch: «Con voi đấy!». Bố mẹ nhìn mãi không ra con voi, bèn cầm bút vẽ một con cho bé xem. Bé ngắm một lúc, vẽ lại, không giống, và lần sau không đưa tranh cho ai nữa. Nhiều nhà đi qua đúng cảnh này rồi cùng hỏi: dạy bé tập vẽ thế nào cho đúng, và bé 3 tuổi đã học vẽ được chưa?

Bài này đi từ chuyện bé vẽ được gì ở từng tuổi, tới cách vẽ từng hình một ở nhà và nên nói gì khi con đưa tranh cho mình. Nửa sau bài kể chi tiết lộ trình Tập vẽ trong Dino Kids: 52 bài chia sáu bậc, mỗi bài học lý thuyết và thực hành ra sao.

Bé 3 tuổi vẽ được gì? Nét vẽ thay đổi theo từng tuổi

Nhà tâm lý học Aaro Toomela (2003) cho 757 trẻ từ 2 đến 13 tuổi vẽ một con búp bê đặt trước mặt, rồi xếp tranh thành bốn nấc. Các nấc hiện ra theo một thứ tự cố định, và tuổi của từng nấc khá rõ:

  • Nguệch ngoạc. Bé dùng cùng một kiểu nét cho những vật khác nhau. Trong nghiên cứu ấy, 94 % bé 2 tuổi còn ở nấc này, 3 tuổi còn 49 %, 4 tuổi còn 10 %, từ 5 tuổi không còn bé nào.
  • Vòng tròn là thân, nét que là tay chân. Mảng tròn đứng cho phần tròn, nét dài đứng cho phần dài. Bé vẽ cái «người» có sẵn trong đầu, chưa phải con búp bê trước mặt. Khoảng một nửa bé 3 tuổi và khoảng 80 % bé 4–5 tuổi ở nấc này.
  • Vẽ đúng vật đang nhìn, nhưng còn phẳng. Nấc này chiếm 45 % bé 6 tuổi và 69 % bé 7 tuổi.
  • Có chiều sâu như mắt thấy. Đây là nấc rất muộn. Với hình người, chỉ 8 % người lớn trong nghiên cứu vẽ được như vậy. Chuyện này để dành cho bài Học vẽ khối, sáng tối, phối cảnh.

Chương trình Giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo đi cùng nhịp đó. Tuổi 3–4 là «vẽ các nét thẳng, xiên, ngang» thành bức tranh đơn giản và vẽ được hình tròn theo mẫu. Tuổi 4–5 thêm nét cong tròn, vẽ hình người, nhà, cây. Tuổi 5–6 mới nói tới màu hài hoà, bố cục cân đối.

Vậy bé 3 tuổi vẽ ra vòng rối là đúng tuổi, bé 4 tuổi vẽ người đầu to chân que cũng đúng tuổi. Ở nấc đầu, ý nghĩa của tranh nằm trong lời bé kể, không nằm trên giấy, nên con voi kia là con voi thật. Các mốc chép hình (vòng tròn, dấu cộng, hình vuông, dấu nhân) có ở bài Tập tô chữ cho bé.

Bé 3 tuổi học vẽ được không, có cần cho đi lớp?

Được, nếu «học» nghĩa là chơi với nét. Bé 3 tuổi cần cây bút sáp to, tờ giấy đủ rộng, một góc ngồi không sợ bẩn, và bố mẹ đừng đứng canh. Giấy dán lên tường hay trải xuống sàn thì càng tốt, cả cánh tay được vung.

Lớp học vẽ cho bé là chuyện từng nhà, tuỳ thời gian và túi tiền, bé không đi vẫn không thiệt gì ở tuổi này. Nhà nào muốn cho đi thì xin ngồi xem một buổi trước khi đóng tiền. Có ba điều đáng nhìn: bé có được tự chọn màu không, cô có vẽ đè lên tranh của bé không, và cuối buổi cả lớp có ra những bức giống hệt nhau không.

Dạy bé tập vẽ đơn giản: vẽ từng hình một

Người lớn hay vẽ nguyên con mèo rồi bảo «con vẽ đi». Với bé, con mèo là một việc to không biết bắt đầu từ đâu. Cắt nó ra thì dễ hơn nhiều: đầu là hình tròn, tai là hai hình tam giác, thân là hình bầu dục. Lớp vẽ bài bản cũng đi từ cách nhìn này, dựng hình to trước, chi tiết sau.

Ở nhà, bố mẹ thử theo thứ tự này:

  1. Tìm hình trong đồ quen. Cái bát tròn, bánh chưng vuông, mái nhà tam giác, quả chuối là một nét cong.
  2. Vẽ cùng con, mỗi người một tờ. Bố mẹ vẽ một hình, nói tên hình, bé vẽ hình đó vào tờ của bé, xong mới sang hình kế. Đừng vẽ trước cả bức rồi đưa bé chép.
  3. Hình to trước, chi tiết sau. Có thân gấu rồi mới tới tai, mắt, mũi.
  4. Để bé thêm thắt. Gấu của bé có năm cái tai thì con gấu ấy có năm cái tai.

Đường này bé sẽ gặp lại ở trường. Chương trình Mĩ thuật GDPT 2018 mở đầu lớp 1 bằng việc nhận biết chấm, nét, hình, khối, màu; lớp 2 tới tính lặp lại và nhịp điệu của chấm, nét; lớp 4 mới nhận biết không gian xa, gần.

Vẽ từng hình chỉ là một bài luyện. Nó không thay được giờ vẽ tự do, lúc tờ giấy trắng thuộc về bé và bé muốn vẽ gì thì vẽ. Nhà nào có cả hai thì tốt nhất: hôm vẽ theo bước, hôm vẽ theo ý.

Chơi trước, nghe giảng sau

Bonawitz và cộng sự (2011) đưa cho trẻ mẫu giáo một món đồ chơi có nhiều chức năng. Khi người lớn chủ động dạy một chức năng, bé gần như chỉ chơi đúng chức năng đó. Khi không bị dạy theo kiểu ấy, bé mày mò rộng hơn nhiều. Thí nghiệm làm với đồ chơi chứ không làm với bút vẽ, nhưng người dạy bé vẽ sẽ thấy quen: nói trước «con phải vẽ thế này» là bé chỉ còn đúng một đường để đi.

Với nét cong, thay vì giảng, hãy cho bé kéo bút thử vài đường rồi mới hỏi: «Nét này đi thẳng hay đi lượn?». Khi bé đã tự tay làm rồi, một câu giảng ngắn có chỗ bám vào: «À, cái này người ta gọi là nét cong».

Đừng chê tranh con, cũng đừng treo thưởng

Câu «sao voi lại thế này» nghe nhẹ nhàng nhưng bé hiểu là tranh mình sai. Ít ai để ý rằng phần thưởng cũng có giá của nó. Lepper, Greene và Nisbett (1973) chọn những bé mẫu giáo vốn thích vẽ bằng bút dạ, chia ba nhóm: nhóm được hứa trước một tờ giấy khen có dấu vàng và ruy băng, nhóm bất ngờ được khen sau khi vẽ xong, và nhóm không có gì. Một đến hai tuần sau, trong giờ chơi tự do, nhóm được hứa trước chỉ dành 8,59 % thời gian cho bút dạ, trong khi hai nhóm kia là 18,09 % và 16,73 %. Tranh vẽ để lấy giấy khen cũng bị người chấm không biết nhóm cho điểm thấp hơn.

Nên câu «vẽ xong mẹ cho kẹo» là câu nên bỏ. Bất ngờ thưởng sau khi con vẽ xong thì không sao.

Về lời khen, Gunderson và cộng sự (2013) theo dõi 53 trẻ và thấy cha mẹ càng hay khen công sức của con ở tuổi 14–38 tháng thì lúc 7–8 tuổi con càng tin rằng khả năng là thứ luyện được. Nghiên cứu theo dõi chưa nói được nguyên nhân, nhưng hướng ấy khớp với thí nghiệm ở học sinh lớn hơn (Mueller và Dweck, 1998).

Vài câu thay thế dùng được ngay:

  • Thay «đẹp quá, con giỏi quá», nói điều mình thấy: «Con dùng nhiều màu đỏ ở chỗ này».
  • Thay «con gì đây?», nói «Con kể cho mẹ nghe về bức tranh đi».
  • Thay «voi phải có vòi chứ», hỏi «Voi của con đang đi đâu thế?».
  • Thay việc cầm bút sửa, để nguyên tranh và dán lên tủ lạnh, ghi ngày ở góc. Vài tháng sau lật lại, cả nhà sẽ thấy nét đổi thế nào.

Đừng so với tranh của bạn cùng lớp. Cùng 4 tuổi, mỗi bé có thể đứng ở một nấc khác nhau, và mỗi nấc kéo dài hàng năm trời.

Tập vẽ trong Dino Kids: lộ trình 52 bài từ hình tròn tới phong cảnh

Môn Mỹ thuật của Dino Kids có ô Tập vẽ. Đây là một lộ trình học vẽ đi đúng những điều ở trên: thấy đồ vật thành hình, vẽ từng hình một, hình to trước chi tiết sau, tự tay thử trước rồi mới nghe giảng. Toàn bộ lộ trình gồm:

  • 52 bài, mỗi bài là một bức tranh hoàn chỉnh, từ quả táo tới ao sen;
  • 349 bước vẽ, mỗi bước một hình có tên gọi;
  • 6 bậc xếp từ dễ tới khó;
  • 21 khái niệm mĩ thuật, mỗi bài dạy đúng một khái niệm;
  • 8 kiểu trò «Thử xem!» để bé tự tay khám phá khái niệm trước khi vẽ.
Lưới 12 tranh mẫu màu nước xếp từ dễ tới khó: quả táo, kem ốc quế, ngôi nhà, con gấu, con sứa, máy bay, hoa sen, con bướm, rùa biển, khủng long bạo chúa con, cá voi và thuyền buồm, ao sen
Mười hai trong 52 tranh mẫu của Tập vẽ, từ bài dễ tới bài khó

Một bài học chạy thế nào: thử trước, giảng sau, rồi vẽ

Lấy bài Cây nấm ở bậc 2 làm ví dụ. Khái niệm của bài là «Hình to trước, chi tiết sau».

  1. Nhìn tranh mẫu. Bức tranh cây nấm hiện trọn tờ giấy khoảng 2 giây rồi lui đi, để bé biết mình sắp vẽ gì mà không ngồi chép.
  2. Thử xem! App đưa ra các mảnh hình rời của cây nấm và nói: «Ghép hình to nhất trước, rồi tới hình nhỏ nhé!». Bé tự kéo cái mũ nấm vào chỗ trước, sau mới tới thân nấm và các chấm. Đây là phần thực hành đầu tiên, bé chưa nghe giảng chữ nào.
  3. Bé biết không? Ngay lúc hình bé vừa ghép còn trên màn, app đọc câu giảng: «Hoạ sĩ vẽ hình to nhất trước, rồi mới thêm cửa, mắt, bánh xe. Vẽ như vậy tranh không bị lệch.» Câu giảng có chỗ bám vì tay bé vừa làm đúng việc ấy.
  4. Vẽ từng hình. Bốn bước: nửa hình tròn làm mũ nấm («Bắt đầu bằng hình to nhất nhé»), hình chữ nhật làm thân, hình tròn, rồi các chấm. Mỗi bước app vẽ mẫu trước, gọi tên hình, rồi tới lượt bé vẽ theo.
  5. Màn khen. Bé nhận sao, nghe «Hôm nay bé học: Hình to trước, chi tiết sau», và thấy tranh mẫu đứng cạnh tranh của chính mình.

Bài nào cũng đi đủ năm nhịp ấy: nhìn, thử, nghe giảng, vẽ, nhắc lại điều vừa học. Lý thuyết luôn đứng giữa hai lần thực hành, không bao giờ đứng đầu bài.

Thẻ mở bài Ngôi nhà: tranh mẫu màu nước ngôi nhà mái đỏ, ống khói gạch, cửa gỗ chiếm trọn tờ giấy; dưới là hình nhỏ của bài, nút loa và câu dẫn «Vẽ một hình vuông. Bắt đầu bằng hình to nhất nhé.»
Mở bài Ngôi nhà: tranh mẫu hiện trọn tờ giấy một lúc rồi lui đi, câu dẫn đầu tiên đã nhắc «hình to nhất trước»
Bài Con gấu đang vẽ ở mức Đồ nét: đầu gấu với tai, mắt, mõm đã xong; app đang vẽ mẫu thân gấu là một hình bầu dục màu cam, chấm xanh đánh dấu chỗ đặt ngón; dải chấm dưới đáy cho thấy bé đã xong năm bước và đang ở bước thứ sáu
Bài Con gấu: app vẽ mẫu hình bầu dục làm thân, gọi tên hình, rồi tới lượt bé vẽ theo

Ba mức hỗ trợ cho cùng một bài

Cùng một bức tranh có ba cách vẽ, chọn bằng ba nút ở đầu danh sách bài:

  • Đồ nét: bé đi ngón theo nét mẫu. Hợp với bé 3 tuổi hoặc khi gặp bài mới.
  • Theo chấm: bé nối theo các chấm mốc để thành hình.
  • Tự vẽ: bé nhìn mẫu rồi tự vẽ, không có nét đỡ.

App nhớ mức của từng bé theo hồ sơ, nên hai anh em dùng chung máy vẫn mỗi người một mức. Vẽ lại một bài ở mức cao hơn là cách luyện tốt nhất: cùng bức tranh, lần này tay bé tự tìm đường.

Danh sách bài Tập vẽ: ba nút Đồ nét, Theo chấm, Tự vẽ ở trên cùng; dải Bậc 1 với các ô Hình tròn vui vẻ, Sao Thổ đã đủ ba sao, ô Quả trứng hoa văn viền cam có nhãn «Vẽ tiếp», rồi Đèn lồng, Cơm nắm; mỗi ô có tranh mẫu, tên bài và khái niệm
Ba nút mức hỗ trợ nằm ở đầu danh sách bài; mỗi ô ghi tên bài, khái niệm của bài và số sao bé đã có

Lộ trình sáu bậc và đủ 52 bài

App chỉ hiện «Bậc 1», «Bậc 2»… và không khoá bài nào. Tuổi dưới đây là gợi ý của nhóm làm app. Thẻ bài kế tiếp có dấu «Vẽ tiếp» để bé biết đi đâu khi chưa biết chọn.

  • Bậc 1 (khoảng 3 tuổi). Khái niệm mới: Hình tròn · Nét thẳng · Ghép hình thành đồ vật. Bài: Hình tròn vui vẻ, Sao Thổ, Quả trứng hoa văn, Đèn lồng, Cơm nắm, Mũ phi hành gia, Quả táo, Kem ốc quế, Bể cá tròn (9 bài).
  • Bậc 2 (khoảng 4 tuổi). Khái niệm mới: Hình vuông, chữ nhật · Nét cong · Hình to trước, chi tiết sau · Hình trước che hình sau. Bài: Quyển vở, Bao lì xì, Cầu vồng, Con sứa, Hình vuông vui vẻ, Cây nấm, Thỏ cưng, Hộp quà, Đầu máy xe lửa, Ngôi nhà, Ong mật, Chim cánh cụt, Con gấu (13 bài).
  • Bậc 3 (khoảng 5 tuổi). Khái niệm mới: Hình có đỉnh nhọn · Nét vẽ kể cảm xúc · Lặp lại thành hoa văn · Hai bên giống nhau. Bài: Sao băng, Ngôi sao cười, Trái tim vui vẻ, Vương miện, Máy bay, Miếng pizza, Bọ rùa trên lá, Cây thông, Hoa sen, Người máy vuông (10 bài).
  • Bậc 4 (khoảng 6 tuổi). Khái niệm mới: Nét cong làm hình phồng · To nhỏ cho cân · Hình nghiêng tạo chuyển động. Bài: Diều hình thoi, Khinh khí cầu, Thuyền buồm, Xe tải, Quả dứa, Con bướm, Lâu đài (7 bài).
  • Bậc 5 (khoảng 7–8 tuổi). Khái niệm mới: Đường viền bao quanh · Hoa văn trên bề mặt · Nhịp điệu. Bài: Ngày mưa, Cá heo, Khủng long cổ dài, Ốc sên và nấm, Rùa biển, Tàu hoả nhiều toa, Hoàng tử ếch (7 bài).
  • Bậc 6 (từ 9 tuổi). Khái niệm mới: Xa nhỏ, gần to · Dựng dáng nhân vật · Bố cục: chính và phụ · Cảnh gần, cảnh xa. Bài: Cá voi và thuyền buồm, Khủng long bạo chúa con, Phong cảnh núi, Tàu thuỷ, Vương quốc cổ tích, Ao sen (6 bài).

Mỗi khái niệm được dạy ở một bài rồi gặp lại ở bài sau trong bối cảnh khác. Ví dụ «Hai bên giống nhau» ra mắt ở Hoa sen và Người máy vuông (bậc 3), rồi quay lại ở Diều hình thoi và Lâu đài (bậc 4); «Lặp lại thành hoa văn» đi từ Vương miện, Bọ rùa trên lá tới Quả dứa, rồi lên thành «Hoa văn trên bề mặt» ở Rùa biển (bậc 5). Nhắc lại có chủ đích như vậy để khái niệm thành thói quen của mắt, không chỉ là một câu bé nghe một lần.

Bậc 1 bám sát những gì bé 3 tuổi làm được: hình tròn, nét thẳng, ghép vài hình thành đồ vật quen. Tới bậc 6, bé đã xếp nhiều vật vào một cảnh có gần có xa, có nhân vật chính và phụ. Đó cũng là con đường chương trình mầm non và chương trình Mĩ thuật tiểu học đi qua, từ chấm, nét, hình tới không gian xa gần.

Tám kiểu trò «Thử xem!»

Mỗi bài mở bằng một trò ngắn, một việc cho một ngón tay, và mỗi kiểu trò dạy một loại khái niệm:

  • Chạm chọn (9 bài): «Chạm vào những đồ vật tròn nhé!», «Chạm vào những đồ vật có bốn góc nhé!». Bé tìm hình trong đồ quen trước khi vẽ hình.
  • Kéo nét (10 bài): kéo nét thẳng từ chấm này sang chấm kia, vẽ một nét cong mềm như cầu vồng, vẽ cái miệng «cong lên là cười, cong xuống là buồn», vẽ vào bên trái và xem bên phải vẽ y hệt theo.
  • Ghép hình (9 bài): kéo từng mảnh vào bóng để thành đồ vật, hoặc ghép hình to nhất trước rồi mới tới hình nhỏ.
  • Trước và sau (6 bài): chạm vào hình phía sau xem nó trốn ở đâu; ở bậc 6 thì kéo từng thứ về cảnh gần hay cảnh xa.
  • Xếp hàng lặp lại (7 bài): «Hình nào tới tiếp theo?», in hoa văn lên bề mặt mai rùa, giữ nhịp «to, nhỏ, to, nhỏ» cho đoàn tàu.
  • To nhỏ (6 bài): kéo một hình to ra nhỏ lại cho vừa cả bức tranh, kéo vật ra xa để thấy nó nhỏ dần, chạm vào vật chính để nó to ra và đứng giữa tranh.
  • Đi ngón quanh viền (3 bài): đi ngón tay một vòng quanh cái bóng rồi đoán xem đó là gì.
  • Biến hình (2 bài): xoay tranh cho nghiêng đi để thấy nó chuyển động, chạm vào hình phẳng để nét cong làm nó phồng lên.

Trò «Thử xem!» không tính vào sao. Nó chỉ có một việc: cho bé tự thấy điều sắp được giảng.

Trò «Thử xem!» của bài Hoa sen: trục giữa nét đứt chia đôi bông sen, bé đang vẽ một cánh bên trái và cánh bên phải hiện ra y hệt; Dino đứng dưới cùng câu «Vẽ vào bên trái, xem bên phải vẽ y hệt theo nhé!»
Kiểu trò Kéo nét ở bài Hoa sen: bé tự thấy «hai bên giống nhau» trước khi nghe giảng về đối xứng

Không có thất bại trong Tập vẽ

  • Không có dấu gạch chéo, không có màu đỏ, không có 0 sao.
  • Bé kẹt ở trò thì bàn tay mẫu hiện ra chỉ chỗ, rồi app làm giúp bước đó.
  • Vẽ mãi một hình chưa khớp thì app vẽ giúp hình ấy và đi tiếp, bé không bị giữ lại.
  • Mọi bước có câu đọc to, không chữ nào bắt buộc phải đọc, nên bé chưa biết chữ vẫn tự đi hết bài.
Màn khen bài Quả táo: tranh bé vừa vẽ gồm quả táo, cuống và chiếc lá ở giữa; bên dưới là tranh mẫu nhỏ, ba sao, dòng «Hôm nay bé học: Ghép hình thành đồ vật», nút vẽ lại và nút «Bài tiếp»
Cuối bài, tranh của bé đứng cạnh tranh mẫu, kèm khái niệm vừa học; bé chọn vẽ lại hoặc sang bài tiếp

Khi lớn hơn, khoảng 10 tuổi trở lên, con có thể đi tiếp sang ô Vẽ nâng cao với khối, sáng tối, phối cảnh và dáng người. Lộ trình đó có ở bài Học vẽ khối, sáng tối, phối cảnh.

Phần app không thay được

Điều app không thay được là cây bút sáp và tờ giấy. Trên màn hình bé học cách nhìn một đồ vật thành các hình; bàn tay quen lực bút vẫn phải nhờ giấy. Xong một bài trên máy, thử rủ con vẽ lại hình đó ra giấy, rồi để con thêm thắt theo ý mình. Bố mẹ lo chuyện màn hình cho bé nhỏ thì bài Trẻ 3 tuổi xem điện thoại bao lâu có các mốc cụ thể. Xem thêm ở trang Tập vẽ.

Cần biết

  • Bài học Tập vẽ nằm sẵn trong app. Tranh mẫu và giọng đọc tải từ máy chủ, nên lần đầu mở bài máy cần có mạng.
  • Tập vẽ miễn phí như cả app: không quảng cáo, không mua trong app, không cần tài khoản. Dino Kids là sản phẩm Digi Dinos làm vì cộng đồng, không phải một kênh doanh thu.
  • Bài, khái niệm, câu giảng và các bước vẽ do đội ngũ Dino Kids tự soạn. Khi soạn bậc và khái niệm, chúng tôi tham khảo chương trình mầm non, chương trình Mĩ thuật GDPT 2018 và các mốc chép hình theo tuổi; đây là đối chiếu của nhóm làm app, không phải chứng nhận.
  • Chưa thấy ô Tập vẽ trong môn Mỹ thuật thì cập nhật app lên bản mới nhất. Thấy bài nào quá khó với bé hay muốn có thêm hình, hãy viết cho chúng tôi ở dinokids@digidinos.com.

Tài liệu tham khảo